Prikkelgevoelige hond? Waarom massage- en bewegingstherapie helpt

Nu denk je misschien: Het ene is iets dat in het hoofd gebeurt en het gedrag beïnvloedt, het andere heeft te maken met lichaamsbeoefening. Hoe hangt dit nu samen? Steeds meer komen we tot het besef hoe nauw lichaam en geest met elkaar in verband staan. Een bijzonder (en bijzonder verrassend!) voorbeeld hiervan is het verband tussen prikkelgevoeligheid, opwinding en de gewrichten. De link tussen hypermobiele (dwz. losse) gewrichten en angststoornissen werd bij mensen voor het eerst 30 jaar geleden vastgesteld en is ondertussen grondig wetenschappelijk onderzocht. In 2019 werd er voor het eerst een studie gepubliceerd die dit ook bij honden aanduidde. Wat betekent dat voor honden die hier last van hebben, en natuurlijk voor hun baasjes? 

Het hypermobiliteitssyndroom

Honden en mensen die getroffen zijn door het hypermobiliteitssyndroom (HMS) hebben door een bindweefselstoornis rekbaardere ligamenten dan anderen. Daardoor zijn hun gewrichten overbeweeglijk en hebben ze meer bewegingsruimte dan normaal. Dat kan op latere leeftijd leiden tot artrose, omdat de gewrichten minder stabiel zijn en daardoor sneller verslijten. Deze individuen maken eveneens een grotere kans op overbelasting van spieren en pezen, verstuikingen of (sub-)luxaties, dus een (gedeeltelijke) ontwrichting.

Onderzoeken naar de hersenen van HMS-patiënten wezen uit dat deze afwijkingen in de hersenen vertonen, met name aan de amygdala. De amygdala, ook amandelkern genoemd, is het gedeelte van de hersenen dat prikkels beoordeelt en in fracties van een seconde vaststelt: vormt deze prikkel al dan niet een gevaar? Wordt iets in de amygdala als gevaar herkend, dan reageert het individu zonder erover na te denken (want er is geen tijd om na te denken!) met een van (of een combinatie van) de zogenaamde “4 Fs”: fight, flight, freeze, fiddle about – dus vechten, vluchten, bevriezen of gek doen. De prikkelverwerking wijkt bij HMS-patiënten dus een beetje anders. Verder kan hun zintuiglijke waarneming hoger zijn dan bij anderen: zij zien, horen, smaken, ruiken en voelen aanrakingen sterker dan gemiddeld. Dat kan dus verklaren waarom zij sneller overprikkeld kunnen geraken, en zelfs angst- en paniekstoornissen kunnen ontwikkelen. Bij honden kan zich dat uiten in allerlei probleemgedrag, van angstig gedrag, blaffen, uitvallen, verlatingsangst tot agressie.

Ook interessant: Buiten een sterkere waarneming van de wereld rond hen, hebben HMS-patiënten ook een sterkere pijnwaarneming en waarneming van hun eigen lichaamsfunctie. Er is daarentegen één soort waarneming dat bij hen minder goed werkt dan bij anderen, en dat is proprioceptie – het besef van hun lichaamspositie en beweging. Een van de theorieën waarom hypermobiliteit tot angst leidt is dat deze mensen en dieren zich in hun lichaam niet veilig voelen. Zij beseffen wellicht (onderbewust) dat ze in een noodgeval niet zo heel goed zouden kunnen vluchten of vechten.

HMS betreft bij mensen tussen 10 en 25% van de bevolking en komt vaker bij vrouwen voor dan bij mannen. De studie van Bowen et. al (zie ‘Bronnen’) bevestigde dit voorlopig ook voor honden (voor teefjes dan ;-)).

Het syndroom is trouwens erfelijk en niet geneeslijk. Wel zijn er manieren om een hond met HMS te ondersteunen, zowel mentaal als lichamelijk.

Fysiek en mentaal ondersteunen

“Mijn hond gaat in 3 sec van 0 naar 100 km per uur, kalmeert moeilijk, is een grote aansteller als het gaat over nagels knippen, en is ongelofelijk lomp. Overal loopt die tegen!” – klinkt dat bekend? Het mag dan soms wel zo aanvoelen, maar je hond is niet gek, stout, en weigert ook niet om beter op te letten. Hij heeft ook weinig aan het label “ADHD”. Hij zit gewoon een beetje anders in elkaar en heeft steun nodig. 

Als eerste stap is het zonder twijfel nuttig zijn om een dierenarts te raadplegen en o.a. naar de gewrichten van je hond te laten kijken. Zeker aan de hand van de heupen kan deze heel gemakkelijk vaststellen hoe lax de gewrichten zijn, door middel van palpatie (voelen) of rx foto’s. Uiteraard is niet elke hond die gedragsproblemen vertoont of hooggevoelig is ook meteen hypermobiel, maar lichaam en geest zijn hoe dan ook onafscheidelijk. Bij gedragsproblemen is het dus steeds nodig om uit te zoeken wat er lichamelijk aan de hand is.

Hondensport? Let op

Wanneer je een diagnose hebt, kun je nog beter rekening houden met de behoeften van je hond – dat geldt voor elke aandoening, en natuurlijk ook voor hypermobiele gewrichten. Zo worden high-impact sporten zoals hardlopen en balsporten eerder afgeraden voor mensen met HMS omwille van de hoge kans op blessures. Zo gezien lijkt het alleen maar logisch dat agility, flyball, frisbee of dergelijke sporten niet voor HMS-honden weggelegd zijn. Door het gebrek aan proprioceptie zijn deze honden hier misschien ook niet zo goed in, en ze zouden bovendien al snel overprikkeld geraken. Ook balletjes gooien is zo een high-impact sport, zelfs al doe je dat gewoon thuis of tijdens de wandeling en niet op de hondenschool. De abrupte bewegingen die de hond maakt om de bal te volgen, zijn voor instabiele gewrichten bijzonder riskant.

Gewrichten stabiliseren, maar hoe?

Normaal gezien geven ligamenten en spieren een gewricht stabiliteit. Als dit goed werkt en het gewricht correct wordt gebruikt, zal het tot op een hoge leeftijd goed zijn dienst doen. Is het gewricht echter instabiel, dan kan er wrijving ontstaan tussen de botten die het gewricht vormen, wat na verloop van tijd leidt tot artrose, een pijnlijke verandering van het gewricht. Aangezien bij HMS de stabiliteit door de ligamenten minder wordt gewaarborgd, is het nog belangrijker dat de hond sterke spieren heeft. Bijzonder belangrijk is de focus op de diepe spieren, de spierlaag die rechtstreeks boven het gewricht ligt, omdat deze ervoor gemaakt zijn om het gewricht te stabiliseren. Zijn de diepe spieren zwak, dan kan er ten eerste wrijving in het gewricht ontstaan, en ten tweede probeert het lichaam dan om dit te compenseren door de grote spiergroepen te gebruiken. Deze zijn echter niet voor stabiliteit gemaakt, ze zijn gemaakt om het lichaam te bewegen. Ze geraken dan ook snel gespannen en vermoeid wanneer ze voor stabiliteit worden gebruikt. Deze spierspanningen kunnen op hun beurt als pijnlijk worden ervaren – en HMS-honden zijn sowieso al bijzonder pijngevoelig. Dit geldt trouwens niet alleen voor oudere honden. Ook jonge honden met een goed gespierd uiterlijk kunnen zwakke diepe spieren hebben.

Zijn de spieren gespannen, dan is het belangrijk om de spanningen eerst op te lossen of ten minste te verminderen voordat de diepe spieren met behulp van oefeningen kunnen worden opgebouwd. Met gespannen spieren is het namelijk amper mogelijk om een gebalanceerd bewegingspatroon te verkrijgen, dat een even gebalanceerde spieropbouw mogelijk maakt. Massagetherapie is een goede manier om dit te bereiken.

Om de diepe spieren te laten aansterken, zijn trage, gecontroleerde en kleine bewegingen nuttig, die op maat van de hond zijn afgestemd. Volg deze blog of de Facebook-pagina van Well & Wagging om hier later meer over te lezen.

Wellicht ben je ook al in aanraking gekomen met de hype rond balansoefeningen met behulp van opblaasbare kussens, balansborden en dergelijke equipment. Hier kun je beter heel goed mee opletten, want dit soort oefeningen houdt voor honden met instabiele gewrichten een zeker risico in. Het doel van de oefeningen is om de gewrichten de stabiliseren, en wanneer je vertrekt vanuit twee instabiele elementen, namelijk zowel gewrichten als ondergrond, zal het wel erg moeilijk (onmogelijk?) zijn om stabiliteit te bereiken als resultaat. De pogingen van de hond om zijn balans op dit oppervlak te houden ondanks instabiele gewrichten, kan de spierspanningen doen verergeren of zelfs tot blessures leiden.

Aanpassingen van omgeving en routine
Voor een hond met instabiele gewrichten is het geen goed idee om in en uit de auto of de zetel te springen. (Dat geldt trouwens voor alle honden, want hun lichaam is voor deze herhaaldelijke belasting niet gemaakt, maar dat even terzijde.) Je kan hem helpen, of een loopplank gebruiken zodat hij zelf kan instappen. Op deze blog zal ik de komende weken en maanden inspiratie delen hoe je dit zelf kunt bouwen (of door een handige vriend of familielid kunt laten bouwen). Verder zijn gladde vloeren iets dat je in het belang van je hond beter kunt aanpakken. Dat geldt eveneens voor honden over het algemeen, maar voor een hond met instabiele gewrichten brengt uitglijden nog meer kans op blessures en gewrichtsslijtage met zich mee. Door ruwe oppervlaktes zoals bepaalde soorten tegels, planken met structuur of tapijten voorkom je dat je viervoeter hiermee te kampen krijgt. Let erop dat wandelingen aangepast zijn aan de fitheidsgraad van je hond. Wandel misschien niet te lang aan een stuk, liever korter en vaker, en liefst eerder traag, want de trage beweging helpt de diepe spieren. Snuffelen is goed voor je hond, in meer dan één opzicht!
En wat met die prikkels en angst?

De combinatie van de doelgerichte aanraking (massagetherapie) en de oefeningen waarmee de hond de beweging en ondergrond bewust voelt (bewegingstherapie) zullen stabiliteit en proprioceptie verbeteren, wat op zijn beurt de hond meer veiligheid geeft. Als je lichaam in balans is, geen pijn doet, en je tastzin jou kan vertellen dat de grond onder je voeten stevig is, dan heb je veel minder reden om bang te zijn, of erg alert op alledaagse prikkels te reageren. Op die manier kunnen massage- en bewegingstherapie dus een bijdrage leveren aan een kalmering van de mechanismen in lichaam en hersenen die tot prikkelbaarheid en opwinding leiden.

Een HMS-hond zal wel de verhoogde waarneming van prikkels behouden (ook wel eens “hooggevoeligheid” genoemd), dit kan niet worden genezen. Maar het is dan ook geen ziekte! Wordt de hond goed ondersteund, zowel lichamelijk (zie hierboven) als mentaal, dan is het ook voor hem mogelijk om in balans te zijn. Voor meer info over hoe je je hond mentaal kunt steunen, kan ik het boek “Dogsitief” van Ineke van der Aa van harte aanbevelen. Dit boek bevat waardevolle inzichten over wat het voor een hond (en zijn mens) betekent om hooggevoelig te zijn, en de impact die jij als baasje kunt maken door je houding ten opzichte van je hond.

Jouw band met je HMS-hond

Last but not least: er is een mooi neveneffect wanneer je meer te weten komt over de redenen die aan de grondslag aan het gedragsprobleem van je hond liggen. Niet alleen is het erg fijn om hem op deze manier te helpen, je zult hem ook beter beginnen te begrijpen. Probleemgedrag van een hond lokt natuurlijk ook bij zijn mens emoties uit, zij het verdriet, frustratie, schaamte wanneer anderen het gedrag zien … Noem maar op. Al voordat je de impact van het werk ziet dat jullie samen doen, zie je misschien je mentale houding veranderen. Wanneer je weet dat je hond al die dingen die jou stress bezorgen niet doet omdat hij stout, dominant of slecht opgevoed is, maar omdat hij het moeilijk heeft, dan is het veel gemakkelijker om geduld te hebben met hem. Samen geraken jullie er!

Bronnen

Andrea Bulbena-Cabré, Antonio Bulbena (2018):  Anxiety and joint hypermobility: An unexpected association | https://www.mdedge.com/psychiatry/article/161887/anxiety-disorders/anxiety-and-joint-hypermobility-unexpected-association/page/0/1

Jonathan Bowen, Jaume Fatjó, James A. Serpell, Andrea Bulbena-Cabré, Eldin Leighton & Antoni Bulbena (2019): First evidence for an association between joint hypermobility and excitability in a non-human species, the domestic dog | https://www.nature.com/articles/s41598-019-45096-0?fbclid=IwAR35eO03SL4kmN5D4XiprA6sbzkxG65C7P5NSj8r6KuttkkKnEbNJCUcosw

Eugène Mathijssen (zonder datum): Hypermobiliteitssyndroom – Kenmerken, Oorzaak, Diagnose & Behandeling | https://www.bewegenzonderpijn.com/hypermobiliteitssyndroom/ 

Jolanda Schieving (2019): Hypermobiliteit | https://www.kinderneurologie.eu/ziektebeelden/beweging/hypermobiliteit.php

Julia Robertson, Andrew Mead (2013): Physical therapy and massage for the dog | CRC Press (IBN 987-1-84076-144-3)

Copyright 2020, Well & Wagging | Privacyverklaring